PHÂN TÍCH PHIM LỜI TỪ BIỆT (THE FAREWELL): NHỮNG ĐIỀU ĐÁNG SUY NGẪM

Ở bài viết này, mình sẽ lần lượt giải đáp những lấn cấn mà nhiều khán giả xem phim về sẽ thấy hơi hoang mang, cảm thấy chưa đã hay không gì đặc sắc lắm nhưng phim lại được giới phê bình và chuyên môn khắp thế giới yêu thương với dành mọi lời khen đẹp đẽ nhất, đó là phong cách của phim, tính chủ đề của phim và các hình ảnh, tình tiết đầy ẩn ý để củng cố cho hai thứ này.

  1. The Farewell hay vì nó dựa trên một câu chuyện có thật, chân thực cực kỳ nhưng không phải là phim tài liệu

Nếu bạn nào biết tiếng Hoa (còn mình phải hỏi người bạn biết tiếng Hoa xem chung) sẽ thấy là đầu phim vào, tên phim tiếng Hoa không phải là “Lời Từ Biệt”, mà là “ĐỪNG NÓI BÀ BIẾT”. Trước đó còn có một câu “Dựa trên một lời nói dối có thật”, cũng là tagline của phim.

phim Lời Từ Biệt

Đúng như 2 thứ này đã chỉ ra, đạo diễn Lulu Wang làm phim này dựa trên câu chuyện có thật của gia đình mình, về người bà cách đây 6 năm được chẩn đoán ung thư giai đoạn cuối còn cả nhà đạo diễn bao gồm cả cô phải giấu bà. Lulu Wang là người Mỹ gốc Hoa, giống với nhân vật Billi của Awkwafina, giống với luôn cả gia đình của Billi ở cái họ Wang (Vương). Vì lấy chất liệu từ những người có thật, một gia đình có thật nên phim cũng chọn một hướng đi rất đời, khắc họa mọi thứ một cách tự nhiên nhất và không có sự chi phối hay thao túng quyết định của nhân vật để đẩy lên một cao trào theo chuẩn cấu trúc ba hồi thường thấy.

Trong phim, chúng ta có một tình huống: người bà bị bệnh nan y, cả nhà phải giấu, còn nữ chính thì thấy không ổn với quyết định này. Dù từ đầu hai thế lực được thiết lập như đúng kiểu thuyết nhị nguyên thường gặp trong các motif phim thông thường, sư đối đầu của Billi và gia đình cô không phải được khắc họa bởi những drama hét vào mặt nhau, những màn đối thoại giáo điều hay những sub-plot kể sâu thêm về background nhân vật để justify từng hành vi, quyết định của họ. Đơn giàn và tinh tế, phim để nhân vật có khoảng lặng cần thiết để phản ánh nội tâm phức tạp, nhưng cũng cho họ những khoảnh khắc tương tác với nhau vừa đủ để thể hiện những bỡ ngỡ ngày gặp lại sau nhiều năm không gần gũi nhau, nay lại phải tề tụ về trong một dịp khó lường. Sự vụng về và xa lạ trong giao tiếp thể hiện qua ngữ điệu, qua tiếng Hoa bồi, qua xung khắc hệ tư tưởng trên bàn ăn, hay trong cả cách lồng câu chuyện mẹ chồng, con dâu vào trong vỏn vẹn có 1 phút mà lại lột tả được nội tâm của mẹ Billi.

Bởi vậy, The Farewell không dành cho những ai bị dẫn dắt là phim cảm động khóc hết nước mắt. Mình có nói rõ mình khóc phim này vì nó chạm được đến mình, chứ ở bản chất phim không phải một dạng melodrama “nhạc vang lên nước mắt chảy xuống”, không có thoại sến súa có thể cắt ra làm quote sang trọng đẹp miệng. The Farewell hay trước hết là ở phong cách làm phim đơn giản, đậm tính cá nhân và giao thoa hài hòa giữa drama lẫn comedy: một phim dramedy có cốt lõi là bi kịch của gia đình, nhưng lại đủ để gợi lên những nụ cười ấm áp vì cái cách họ quan tâm lẫn nhau. Nếu Crazy Rich Asians vừa thành công và cũng vừa thất bại ở chỗ khắc họa người châu Á, văn hóa châu Á theo cái chuẩn người Mỹ đặt ra, thì The Farewell thành công hơn ở chỗ cho thấy những nét văn hóa không cần phải theo chuẩn mực nào nhưng vẫn gợi lên sự thấu cảm ở nhiều khán giả. Như bài trước mình có nói, phim này còn dể chạm vào những ai từng đặt câu hỏi cho bản thân mình, hay cho những người bị kẹt giữa hai nền văn hóa. Thế nào là chất châu Á? Vị thế của chúng ta trong những diễn ngôn văn hóa của thế giới là gì? Chúng ta thật sự là ai?

  1. Individual vs. Collectivism và người bị kẹt ở giữa

Xương sống của cả phim này là khái niệm về chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa cộng đồng, mà Billi là người bị kẹt giữa. Dành cả ấu thơ cùng ông bà nội và bị đưa sang Mỹ ở khoảng 5, 6 tuổi, Billi là điển hình cho một “satellite baby”, một từ dùng để chỉ những đứa trẻ lớn lên với người thân vì ba mẹ đã sang Mỹ định cư trước, rồi sau đó bị “bắt” sang Mỹ trở lại khi đã đủ tuổi đi học. Billi bị mắc kẹt giữa hai nền văn hóa, giữa những ký ức đầu đời định hình ý thức hệ của mình và môi trường mình được nuôi dưỡng và lớn lên suốt quãng đời sau đó. Billi sống bên Mỹ đủ lâu để là một cô gái tự lập, cá tính, không giấu nổi cảm xúc của mình, nhưng cũng đủ ý thức để không mất đi gốc rễ ngôn ngữ là tiếng Hoa. Bố mẹ Billi luôn nói tiếng Anh với cô, nhưng Billi không bị khó khăn trong giao tiếp nặng như Hao Hao khi nói chuyện với nải nải, chứng tỏ một sự giao tiếp thường xuyên giữa cô và bà nội trong suốt những năm lớn lên.

Nhưng đến khi bệnh tình của nải nải được thông báo cho cả nhà, đó là lúc tình yêu của mọi thành viên dành cho bà được thử thách giữa hai quan điểm văn hóa, đạo đức trái ngược nhau. Với Billi, tình yêu với bà vô bờ bến là phải nói cho bà biết, để cùng chuẩn bị cho bà, chữa trị cho bà, giúp bà thực hiện những tâm nguyện cuối. Với gia đình Billi, thì việc mọi người cùng nhau gánh vác gánh nặng cảm xúc cho bà mới là quan trọng hơn cả, vì cuộc đời của một người không phải của riêng họ. Từng cá thể là một phần của xã hội, có nạn cùng khổ, có họa cùng chịu.

Vậy cho nên, Billi là cái tôi mắc kẹt giữa gốc rễ của mình với văn hoá hiện mình lớn lên, giữa ấu thơ với ông bà đã quá xa với cuộc sống tự lập ở New York, giữa một thành viên với nhiều thành viên trong một gia đình 3 thế hệ mà khi thấy người ta gần gũi nhau, bản thân mình lại có chút chạnh lòng vì nó nhắc cho mình nhớ… mình đã đi xa lâu lắm rồi, mình khác mọi người nhiều lắm rồi. Mọi thứ này tác động đến một trạng thái đấu tranh tâm lý phức tạp, không dám khẳng định mình đúng và cũng chưa đủ chắc chắn để chứng minh rằng lời nói dối của cả nhà là sai.

  1. Những tình tiết ẩn ý thú vị của phim

Ở đầu phim, mọi thứ đã được set up rằng đây là một phim kể về những lời nói dối để đối phương không phải lo lắng. Khi nải nải hỏi Billi có đội nón không, Billi bảo có dù đầu không đội. Khi bảo New York hay có cướp bông tai, Billi cũng nói dối là không đeo dù rõ ràng là đeo. Sau đó không lâu, khi nhận được thông báo fail học bổng Gungeheim, Billi cũng giấu cả nhà của mình. Thẳm sâu bên trong, Billi cũng đã có những lời nói dối để bảo vệ cho cảm xúc của người xunh quanh.

Cái chết cũng là chủ đề xuyên suốt phim. Chim sẻ bay vào nhà trong văn hóa phương Tây hay châu Âu tượng trưng cho điềm xấu: có người sắp chết trong nhà. Câu chuyện cười của bố Billi kể về con mèo chết và về việc thông báo cái chết như thế nào cho đối phương dễ dàng tiếp nhận và không bị shocked cũng là một gợi nhắc về chủ đề này. Trong phim cũng dùng nhiều hình ảnh gợi nhắc về “ảnh” (bóng), hay hình bóng người đã khuất, tính âm. Bức tranh thung lũng ở đầu phim cũng là điềm báo về cái chết. Trong văn hóa Trung Hoa, thung lũng tượng trưng cho tính âm. Thung lũng còn có thể là biểu tượng cho “đoạn trũng” của đời người trước khi bắt đầu một kiếp nhân sinh mới. Sau đó Billi còn nhìn thấy hình ảnh một bà lão thoắt ẩn thoắt hiện như bóng ma phía bên kia subway ở New York. Và khi ở Trường Xuân, cô cũng mơ thấy hình ảnh de de của mình đứng bên khung cửa sổ khách sạn, hút điếu thuốc. Khi mở mắt ra thì chỉ còn thấy khói thuốc kì ảo với background đèn đỏ. Hình ảnh này đi kèm với khung cửa sổ dễ liên tưởng đến một cái bàn thờ.

Ở cảnh tảo mộ, mọi thủ tục đều rất giống văn hóa Việt Nam: cúng đồ mà người quá cố thích ăn khi còn sống, kỹ đến mức phải lột vỏ, thương đến mức đốt cho cái nhà, cái iPhone. Sau đó, khi khấn vái cầu nguyện thì không chỉ cầu cho mình mà cầu cho bá tánh chúng sanh, cho gia đình, cho từng thành viên. Với người phương Đông, họ có xu hướng sống hướng về cội nguồn và quá khứ, kính trọng tổ tiên và người đã khuất, còn ở phương Tây lại hướng về tương lai, tảo mộ, đám giỗ hay đám tang đều không phải quá lớn.

Ở cảnh tảo mộ, nải nải có lột một quả chuối. Trong tiếng Anh, banana là từ chỉ người Mỹ gốc Hoa, ý nói họ trong trắng, ngoài vàng, suy nghĩ như người Tây dù vẻ ngoài là nguời Á.

Nhiều khung hình trong phim có một điểm chung: pack hết tất cả thành viên trong gia đình vào một khung. Nghệ thuật này cho khán giả một cảm giác gần gũi, thắt chặt tình cảm giữa các thành viên nhà họ Vương và còn tôn lên tính cộng đồng của người châu Á. Ngay cả cảnh chào đám cưới với dàn chào hùng hậu, hay cảnh đám cưới cố gắng gom hết tất cả các bàn vào một khung… đều gợi chung một cảm giác cộng đồng

Billi òa khóc vì chợt nhận ra mọi thứ mình yêu quý sắp mất hết mà mình không có cơ hội để nói một lời từ biệt đúng nghĩa. Ông biến mất khỏi cuộc đời Billi lúc cô đã sang Mỹ, ở tuổi còn quá nhỏ để có thể bỏ học về Trung Quốc. Căn nhà với khoảng sân ấu thơ cũng biến mất và Billi không còn nhìn thấy gì khi ngoái trông theo. Billi xin ở lại Trung Quốc vì với cô, nải nải gần như là sợi dây cuối cùng để giữ cô lại với gốc rễ văn hóa của mình, một người mà cô không bao giờ muốn mất đi.

Khi Jian, mẹ của Billi hỏi Tiểu Nải Nải (em gái của Nải Nải) về tình hình sức khỏe và dự tính tương lai sắp tới, bà liên tục trấn an cô là bà ổn, bà khỏe, có kế hoạch hết rồi, nhưng mặt của Jian vô cùng lo lắng, chau mày lại thấy rõ. Đơn giản là vì, chính Jian cũng lo lắng không biết đó có phải là một lời nói dối để cô đỡ lo hay không.

Hình ảnh tòa chung cư ở Trường Xuân với các dãy nhà và các căn hộ sát nhau lúc Billi trở về là đại diện cho tính cộng đồng của người Á Đông: họ có xu hướng sống gần nhau trong một công trình tập thể hơn là ở những căn nhà riêng lẻ với sân vườn bao quanh.

Nỗi sợ của nải nải về việc sống cô đơn một mình ở tuổi già cũng là nỗi sợ của rất nhiều người lớn tuổi ở các nước Đông Nam Á: chỉ mong nhà có người đi qua đi lại cho đỡ buồn.

Màn tranh luận về việc về Trung Quốc hay lập nghiệp ở Mỹ là điều rất rất rất nhiều người hồi hương thăm quê gặp phải, xoay quanh đó là các câu hỏi “thấm thía” về việc ở gần gia đình để làm tròn trách nhiệm hay ở xa gia đình để “theo đuổi đam mê”, cũng như xoáy sâu vào tâm lý vừa yêu vừa ghét phương Tây của một bộ phận người châu Á. Một mặt, họ luôn muốn con mình có cuộc sống tốt đẹp hơn với nền giáo dục Tây học, nhưng một mặt họ luôn muốn con trở về vì sợ nước ngoài sẽ làm “hỏng” con mình, khiến nó thay đổi.

Cảnh ấn tượng nhất: Billi quyết định bảo vệ bí mật của gia đình, cùng nói dối bà, và cả nhà bước đi trong một shot phim quay từ dưới lên, thể hiện “sự kì vỹ” của các nhân vật. Họ đi như diễu hành, khí thế hiên ngang, ánh mắt kiên quyết như kiểu Avengers Assembled, nhưng siêu anh hùng đã hoàn thành nhiệm vụ mà họ sống chết tuân theo: bảo vệ nụ cười những ngày cuối đời của bà. Đây cũng là lúc quá trình phát triển nhân vật của Billi hoàn tất: cô hoàn toàn chấp nhận gốc rễ văn hóa của mình, chấp nhận chủ nghĩa cộng đồng và đặt tình yêu cá chung với tình yêu của cả gia đình dành cho bà

Content Protection by DMCA.com